การมีอยู่ของสัตว์ป่าช่วยเติมเต็มผืนป่าให้เขียวขจี อย่างการมีอยู่ของ “นกเงือก” (Hornbills) พฤติกรรมกินแล้วทิ้ง ทำให้มันเป็นนักปลูกป่าโดยไม่ตั้งใจ
ข้อมูลจากมูลนิธิศึกษาวิจัยนกเงือก ระบุว่านกเงือกช่วยกระจายพันธุ์ไม้กว่า 200 ชนิด ขณะที่ในโลกมีนกเงือกถึง 52 ชนิด ส่วนใหญ่อาศัยอยู่ตามทุ่งหญ้าและป่าดิบเขตร้อนของทวีปแอฟริกาและเอเชีย ส่วนเขตร้อนของทวีปเอเชียมีนกเงือกหลากหลายถึง 31 ชนิด ขณะที่ในไทยมีนกเงือกถึง 13 ชนิด
รู้จักนกเงือกสถาปนิกแห่งพงไพรให้มากขึ้น กับช่างภาพสัตว์ป่า ธรรมชาติ “เต-สมิทธิ์ สุติบุตร์”
ซึ่งควบคู่ไปกับการเป็นช่างภาพ เต-สมิทธิ์ ยังสั่งสมประสบการณ์จากการเป็นนักสังเกตการณ์ นักสำรวจสัตว์ป่ามากว่า 40 ปี ปัจจุบันเขาเป็นกรรมการพิจารณาข้อมูลนก ในสมาคมอนุรักษ์นกและธรรมชาติแห่งประเทศไทย
“นกเงือก” นกป่าหายาก-เสียงบินคล้ายเฮลิคอปเตอร์!
เต-สมิทธิ์ เล่าว่า นกเงือกเป็นนกป่าขนาดใหญ่ ซึ่งนกป่าขนาดใหญ่มีไม่กี่พันธุ์ จะแตกต่างกับนกน้ำที่มีพันธุ์นกขนาดใหญ่เยอะ
“นกเงือกมันมีความหายากของมัน แม้จะเป็นนกขนาดใหญ่ แต่ไม่ได้จะเจอได้บ่อย ๆ แต่จะมีบางพื้นที่ที่จะเจอนกเงือกได้ง่าย ๆ เช่น เขาใหญ่ ที่นั่นไม่เพียงนกเงือกยังได้เจอสัตว์ป่าอื่นอีกด้วย เช่น ช้าง”
นอกจากความหายากแล้ว สิ่งที่ทำให้ เต-สมิทธิ์หลงเสน่ห์นกเงือกคือ เสียงเวลาบิน “พึ่บ พึ่บ พึ่บ พึ่บ” คล้ายเสียงเครื่องบินเฮลิคอปเตอร์
เต-สมิทธิ์ อธิบายว่า ด้วยความที่นกเงือกไม่มีขนคลุมใต้ปีกเหมือนนกชนิดอื่น ๆ ทำให้เวลากระพือปีกบินจะมีเสียงลมผ่านระหว่างช่องปีก เวลานกเงือกบินมาเนี่ยเสียงจะชัดเจนมาก โดยเฉพาะถ้าบินมาเป็นฝูง ๆ เช่น นกเงือกกรามช้าง ส่วนใหญ่จะเจอเป็นฝูง
“เสียงบินนกเงือกมี 2 ลักษณะคือ 1. เสียงเวลากระพือปีกบิน จะเหมือนเสียงเครื่องบินเฮลิคอปเตอร์ พึ่บ พึ่บ พึ่บ พึ่บ พึ่บ 2. เสียงเวลาบินร่อน ลงเข้าโพรง เป็นช่วงทำรังวางไข่ เสียงจะยาว ๆ คล้ายเครื่องบินเช่นกัน
“นกเงือก” กิน-ถ่าย ป่าเกิด?
ส่วนเรื่องนกเงือกเป็นเหมือนนักปลูกป่า เต-สมิทธิ์ มองว่าเป็นเรื่องเบสิก
เขาอธิบายว่า เนื่องจากนกเงือกกินผลไม้ป่าเป็นหลัก เช่น ลูกไทร ฯลฯ เวลากินลูกไม้เสร็จ ก็ย่อยถ่ายออกมาเป็นขี้นก ด้วยความที่เป็นนกป่าขนาดใหญ่ระยะบินหากินไกล บางทีบินไปโน่นนั่นนี่หลายที่ขึ้นอยู่กับแหล่งอาหาร บางตัวบินไกลเป็น 10 กิโลเมตร มันก็จะมีเมล็ดพันธุ์ที่ย่อยถ่ายออกมาตามจุดต่าง ๆ ที่บินไปก่อนเติบโตเป็นต้นใหม่ได้
“การปลูกป่าของนกเงือกเนี่ย มันไม่ได้ตั้งใจหรอก แต่เป็นผลพลอยได้แล้วมนุษย์ก็ยกจุดตรงนี้ขึ้นมาเป็นจุดสำคัญ เป็นประโยชน์ของนกเงือกช่วยทำให้ต้นไม้ในป่าเกิดขึ้นใหม่ได้เรื่อย ๆ”
“แต่จริง ๆ ต้นไม้ที่นกเงือกปลูก ส่วนใหญ่จะเป็นลูกไม้ป่าที่มันกินเข้าไป สุดท้ายนกเงือกก็ได้ประโยชน์ไง เพราะมันปลูกต้นไม้ที่เป็นอาหารของมัน”
“นกเงือก” ดัชนีชี้วัดป่าอุดมสมบูรณ์
นกเงือกได้รับการยกย่องให้เป็นสัญลักษณ์ของป่าที่อุดมสมบูรณ์ ไม่ใช่แค่เรื่องอาหาร แต่ยังเป็นเรื่องการทำรังวางไข่ด้วย
เต-สมิทธิ์ อธิบายว่า นกเงือกทำรังในโพรง แต่ปากของมันไม่สามารถเจาะโพรงเองได้ แม้จะเห็นว่าปากใหญ่ แต่ปากมันไม่ได้แข็งแรงพอที่จะเจาะเนื้อไม้ได้ นกเงือกจึงต้องอาศัยโพรงที่เกิดจากธรรมชาติ อย่างโพรงที่เกิดจากนกหัวขวานเคยเจาะทำรังเอาไว้ หรือโพรงผึ้งที่หมีไปเปิดปากโพรงให้ใหญ่ขึ้น
“อย่างนกเงือกขนาดใหญ่ เช่น นกกก นกเงือกกรามช้าง มันต้องการโพรงขนาดใหญ่ ซึ่งโพรงเหล่านี้อยู่ในต้นไม้ขนาดใหญ่ ต้นไม้ขนาดใหญ่ต้องมีมากพอ และทั้งหมดนี้ก็ต้องอยู่ในป่าขนาดใหญ่ โพรงของนกเงือกก็เลยเป็นดัชนีวัดความอุดมสมบูรณ์ของธรรมชาติอย่างหนึ่ง”
ช่างภาพสัตว์ป่า อธิบายอีกว่า แต่ด้วยความที่โพรงมันมีจำกัด ถ้าไม่เพียงพอ มันก็เหมือนธรรมชาติมีการควบคุมประชากรของนกโดยอัตโนมัติ อย่างพื้นที่ตรงไหนไม่ได้มีความสมบูรณ์มากนัก ไม่มีโพรงรังเพียงพอ นกเงือกก็จะมีปัจจัยในการดำรงชีวิตค่อนข้างน้อย
Photo by: เต-สมิทธิ์ สุติบุตร์
“นกเงือก” จากสัตว์ป่า สู่สัตว์เลี้ยงคนมีเงิน
เมื่อถามถึงสถานการณ์นกเงือกในไทยปัจจุบันมีมากขึ้นหรือน้อยลง เต-สมิทธิ์ มองว่า “ลดลง”
ก่อนอธิบายว่า อย่างที่เรารู้ ๆ กันว่าป่าบ้านเรามันน้อยลง พอป่าน้อยลงพื้นที่แหล่งอาศัยของนกเงือกก็น้อยลง ขณะเดียวกันก็ยังมีการล่านกเงือกด้วย ซึ่งมีมาตั้งนานแล้ว จากเมื่อก่อนล่าเพื่อเอาตัวมากินเนื้อ แต่เดี๋ยวนี้ล่าเอาลูกนกเพื่อมาเป็นสัตว์เลี้ยง
“มันมีค่านิยมของคนบางกลุ่มที่เอาพวกสัตว์ป่ามาเป็นสัตว์เลี้ยง เพราะรู้สึกเท่หรืออะไรผมก็ไม่รู้นะ เราก็จะเห็นพวกสัตว์ป่าอยู่ตามบ้านคนมีเงิน เป็นบ้านที่มีสัตว์เลี้ยงแปลก ๆ สัตว์ที่สีสวย นกเสียงไพเราะ ไม่เฉพาะนกเงือก”
ปัจจุบันนกเงือก 13 ชนิดในไทย ได้รับการรับรองเป็นสัตว์ป่าคุ้มครอง 12 ชนิด ได้แก่ นกเงือกหัวหงอก, นกเงือกดำ, นกแก๊ก, นกเงือกปากดำ, นกเงือกปากย่น, นกเงือกคอแดง, นกเงือกสีน้ำตาลคอขาว, นกเงือกสีน้ำตาล, นกเงือกกรามช้าง, นกเงือกกรามช้างปากเรียบ, นกเงือกหัวแรด และนกกก
ซึ่งสาระของกฎหมายสัตว์ป่าคุ้มครอง ระบุห้ามล่า ห้ามครอบครอง ห้ามค้า ห้ามนำเข้า-ส่งออก หรือเพาะพันธุ์ โดยเด็ดขาด เว้นแต่ได้รับอนุญาต เพื่ออนุรักษ์ไม่ให้สูญพันธุ์และรักษาสมดุลธรรมชาติ
และนกเงือก 1 ชนิด ที่ได้รับการรับรองเป็นสัตว์ป่าสงวนคือ นกชนหิน อยู่ในสถานะใกล้สูญพันธุ์อย่างยิ่ง (CR) ซึ่งสาระของกฎหมายสัตว์ป่าสงวนระบุ ห้ามล่า ห้ามครอบครอง ห้ามค้า ห้ามทำลาย ห้ามจำหน่ายซากสัตว์ป่าสงวน ทั้งที่มีชีวิตและไม่มีชีวิต
“นกชนหินประชากรเหลือน้อยลง เพราะมีการล่าค่อนข้างเยอะ เนื่องจากโหนกของนกชนหินมันตัน ไม่เหมือนโหนกของนกเงือกชนิดอื่น ความตันของโหนกนกชนหิน มันก็เหมือนงาช้าง บ้างก็เอาไปแกะสลักทำโน่นนี่นั่น แต่เราเรียกกันว่างาช้างสีเลือด เพราะว่าโหนกนกชนหินมันจะสีออกแดง ๆ หน่อย”
มาตรการอนุรักษ์ “นกเงือก” เพียงพอหรือยัง?
แม้จะมีกฎหมายคุ้มครอง แต่นกเงือกก็ยังถูกล่า ทำให้เกิดข้อสงสัยว่ามาตรการดูแลนกเงือกที่มีอยู่เพียงพอแล้วหรือยัง
เต-สมิทธิ์ มองว่า มันก็ไปได้ตามสภาพของมัน ผมว่าจริง ๆ กฎหมายมันก็คุ้มครอง แต่ก็มีคนที่พยายามหลีกเลี่ยง หรือว่ากระทำผิดอยู่ราวกับมันมีช่องโหว่
“ปัจจุบันมีความท้าทายกฎหมายด้วยการลักลอบค้าทางโซเชียลมีเดีย บางทีมันก็จะมีกลุ่มที่ชอบอะไรอย่างนี้ เป็นกลุ่มเป็นตลาดของเค้า เป็นแหล่งศูนย์รวมที่จะบอกว่ามีของโน่นนั่นนี่มา”
“คือมันยังมีการลักลอบกันอยู่ เล็ดลอดคนที่ควบคุมกฎหมายมองไม่เห็นเยอะ มีอีกเยอะที่เราเห็นมันแค่เสี้ยวเดียวแค่นั้นเอง ยังมีอะไรที่เค้าลักลอบค้าขายกันอยู่แล้วเราไม่เห็นเยอะแยะ”
ช่างภาพสัตว์ป่าชวนคนไทยร่วมเป็นหูเป็นตา หากเจอการลักลอบค้าสัตว์ป่าให้แจ้งสายด่วน 1362 หรือศูนย์สายด่วนพิทักษ์ป่า ของกรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช ตลอด 24 ชั่วโมง ทั้งเคสการบุกรุกป่า, ล่าสัตว์ป่า, ไฟป่า, ช้างป่า, สัตว์ป่าบาดเจ็บ
Photo by: เต-สมิทธิ์ สุติบุตร์
ปักหมุดจุดดู “นกเงือก” ใกล้กรุงเทพฯ ดูได้ที่ไหน ?
เต-สมิทธิ์ ยังแนะนำจุดที่คนกรุงเทพฯ จะสามารถเดินทางไปชมนกเงือกที่ใกล้สุดคือ เขาใหญ่ จ.นครราชสีมา ที่นั่นมีนกเงือก 4 ชนิด ได้แก่ นกกก, นกเงือกกรามช้าง, นกเงือกสีน้ำตาลคอขาว และนกแก๊ก
“ถ้าไปเขาใหญ่โอกาสเจอนกกกค่อนข้างเยอะ โดยเฉพาะถ้าไปช่วงที่มีลูกไทรสุก หรือลูกไม้อื่น ๆ สุก บางทีเราจะเห็นนกเงือกมาหากินอยู่แถวลานกางเต็นท์ก็มี หากมีลูกไม้สุกแถวนั้น บางทีคนก็ถ่ายรูปกันอยู่ใกล้ ๆ มันก็ไม่ค่อยหนี”
ซึ่งช่วงเวลาลูกไม้ไทรสุกที่เขาใหญ่ หมุนเวียนกันสุกตลอดทั้งปี จึงแล้วแต่จังหวะที่คนจะได้เจอ
ปักหมุดจุดชม “นกเงือก” แบบจุใจที่ไหนในไทย?
เต-สมิทธิ์ แนะนำว่า นอกจากเขาใหญ่ จ.นครราชสีมา แล้ว ยังมีที่แก่งกระจาน จ.เพชรบุรี จะมีนกเงือก หลายชนิดทางภาคใต้ขึ้นมาถึง เช่น นกเงือกหัวหงอก คือนกเงือกทางภาคใต้จะเป็นนกเงือกกลุ่มค่อนข้างใหญ่ มีรวม ๆ 10 ชนิด
แต่นกและสัตว์ป่ามันไม่ได้มีอาณาเขตเป๊ะ ๆ ไม่ได้มีเส้นเขตแดนชัดเจนว่าตรงนั้นของชนิดนั้น ตรงนี้ของชนิดนี้ ฉะนั้นมันก็จะมีการหากินแบบว่าไปเรื่อย ๆ
ส่วนพื้นที่ที่จะเจอนกเงือกทางใต้หลากหลายชนิดและเจอได้ไม่ยากนัก เช่น ตำบลกรุงชิง ในเขตอุทยานแห่งชาติเขาหลวง จ.นครศรีธรรมราช จะเจอได้ทั้งนกเงือกปากดำ นกเงือกหัวหงอก อยู่ในพื้นที่ป่าต่ำ
มีอีกที่อุทยานแห่งชาติบูโด-สุไหงปาดี ตรงนี้แม้พื้นที่ไม่เยอะ แต่ได้เจอนกเงือกร่วม 10 ชนิด เช่น นกเงือกหัวแรด, นกชนหิน, นกเงือกหัวหงอก
ส่วนที่เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าฮาลา-บาลา ทางโซน จ.นราธิวาส มีถนนผ่ากลางเข้าพื้นที่เลย สามารถชมนกได้ตามเส้นทางถนน ที่ป่าบาลาจะมีนกเงือกหายาก เช่น นกชนหิน, นกเงือกหัวแรด, นกกก, นกเงือกปากย่น
และที่ป่าพรุโต๊ะแดง หรือศูนย์วิจัยและศึกษาธรรมชาติป่าพรุสิรินธร และที่อุทยานแห่งชาติสันกาลาคีรี จ.สงขลา นอกจากกลุ่มนกเงือกทางภาคใต้แล้ว ยังอาจได้พบนกเงือกดำ ซึ่งเป็นชนิดหายากอีกด้วย
รักเดียวใจเดียวของ “นกเงือก” กำลังเปลี่ยนไป?
ล่าสุดมีเรื่องนกเงือกต้องอัปเดต เดิมทีนกเงือกถูกขนานนามว่าเป็นสัตว์รักเดียวใจเดียว แต่ปัจจุบันพบข้อมูลศึกษาใหม่ที่อาจเปลี่ยนการรับรู้คือ นกเงือกสามารถมีความรักครั้งใหม่ได้!
เต-สมิทธิ์ อธิบายว่า คือนกเงือกเป็นพันธุ์นกโบราณมาก ๆ ทั้งหน้าตาหรือพฤติกรรมของมันที่เราเข้าใจว่ามันเป็นแบบนี้มาแบบไม่รู้กี่ร้อยกี่พันปี ไม่ว่าจะศึกษาเรื่องนกเงือกมาอย่างไร มันก็จะที่มีพฤติกรรมหลักอย่างนี้ คือจับคู่แบบผัวเดียวเมียเดียว แล้วก็ทำรังวางไข่ในโพรง เลี้ยงลูกในโพรง
เสร็จแล้วก็ออกมาจากโพรงมารวมตัวกันหลวม ๆ เป็นเหมือนการพบปะสังสรรค์ กระชับความสัมพันธ์กันอะไรอย่างนี้ เสร็จแล้วพอถึงช่วงเวลาหนึ่งที่ต้องทำรังวางไข่จับคู่ผสมพันธุ์ เขาก็จะแยกออกมาจากฝูงอยู่กับนกที่เป็นคู่กัน ส่วนใหญ่พฤติกรรมก็จะหมุนเวียนไปแบบนี้
เต-สมิทธิ์ เล่าอีกว่า แต่มันก็มีงานศึกษาบางอย่างที่พบว่า บางทีนกเงือกที่คู่ตาย มันจะมีการจับคู่ใหม่ ส่วนตัวมองว่ามันคือสัญชาตญาณของสัตว์ป่า ในการแพร่ขยายพันธุ์การดำรงชีวิต
“มันเหมือนถูกออกแบบมาว่าชีวิตของมันเนี่ย ตราบใดที่มันยังสามารถจับคู่ผสมพันธุ์ทำรังวางไข่ได้ มันก็ต้องทำหน้าที่ของมัน เพราะฉะนั้นมันก็อาจจะมีการไปหาคู่ใหม่”
แต่นี่เป็นการศึกษานกเงือกในกรงเลี้ยง ซึ่ง เต-สมิทธิ์ มองว่า นำมาใช้เปรียบเทียบกับนกในธรรมชาติได้ค่อนข้างยาก เพราะในกรงเลี้ยงมีปัจจัยหลายอย่างที่นอกเหนือจากธรรมชาติ ทั้งเรื่องอาณาเขตการหากิน อาหาร พฤติกรรมเลือกคู่ถูกจำกัดหมดเลย
“เพราะทุกอย่างมันไปถูกยัดไว้ในพื้นที่จำกัด มันเหมือนถูกคลุมถุงชน มันไม่มีโอกาสจะเลือกตัวอื่นได้”
เต-สมิทธิ์ ตั้งข้อสังเกตหากเป็นการศึกษานกเงือกในธรรมชาติจริง ๆ ทำได้ค่อนข้างยาก ไม่แน่ใจปัจจุบันมีการศึกษาในธรรมชาติมากน้อยแค่ไหน
“นกเงือกคือสัตว์ป่า มันไม่ต้องการวางแผนชีวิตอะไรมากมาย มันเหมือนมีชีวิตไปวัน ๆ ตามสัญชาตญาณ หากิน จับคู่ ทำรังวางไข่ เพื่อแพร่ขยายเผ่าพันธุ์” เต-สมิทธิ์ กล่าวทิ้งท้าย
รู้จัก “นกเงือก” นักปลูกป่า กลายเป็นผู้ถูกล่า
Content Creator
Chalee Nawatharadol